İslami Cam Ağırlıklar
“Sence”ler

Bracelet made of seven glass sanjas. (Inv no: PMA 1895)

Suna ve İnan Kıraç Vakfı Anadolu Ağırlık ve Ölçüleri Koleksiyonu’nda son Osmanlı padişahı Sultan Vahdettin’in ve son halife Abdülmecit’in torunu Neslişah Sultan’ın bağışı olan bir bileklik olduğunu biliyor muydunuz?

7 adet cam senceli bileklik (Env no: PMA 1895)

7 adet cam senceli bileklik (Env no: PMA 1895)

Erken İslami cam ağırlıklarından takı yapılarak Mısır’da kullanılmış bu Osmanlı Dönemi eseri, Neslişah Sultan’ın (Osmanoğlu) Suna ve İnan Kıraç Vakfı Pera Müzesi’ne bağışıdır.
Bileklik, cam ağırlıklar yanında altın ve yaldızlı gümüş kullanılarak yapılmış.

7. ila 14. yüzyıl arasında kullanılan bu İslami cam ağırlıklara “sence” ismi verilir. Geleneksel olarak bazılarının üzerinde halife, vali ve imam adları veya Kuran’dan ibareler yer alır. Fakat bu cam ağırlıklar nadiren malları tartmak için olsa da, genellikle sikke ağırlıklarının doğru olup olmadığını kontrol etmek için kullanılıyordu.

Arapça yazılı, Fatımi Dönemi cam sencesi (Env no: PMA 476)

Arapça yazılı, Fatımi Dönemi cam sencesi (Env no: PMA 476)

Cam eşyalarda, metal versiyonlarında olduğu gibi kazınarak değerinin ve ağırlığının azaltılması mümkün değildi. Bu özellikleri de cam ağırlıkları tercih edilir kılıyordu çünkü alışverişte hile yapmak zorlaşıyordu.

Sencelerdeki renkler, üretim sırasında katılan hammaddeye göre değişiklik gösterirdi. Genelde mavi, yeşil, ve mavi-yeşilin tonları demir ve kobalt oksitlerle sağlanırdı. Kehribar rengine kükürt ve karbondan, koyu mavi sencelere ise manganezin de etki etmiş olabileceği düşünülür.

Gül betimli, Eyyübi Dönemi cam sencesi (Env no: PMA 484)

Gül betimli, Eyyübi Dönemi cam sencesi (Env no: PMA 484)

Bu ağırlıklar fırında eritilen camın düz bir yüzey üzerine bırakılmasıyla yapılırdı. Yüzeye bırakılan cam eriyik, yüzey çekimi ya da gerilimiyle birlikte basık ve küresel bir form alırdı. Sıcak camın üzerine ters kabartmalı damga basılırdı. Böylece camın ortasında bir çukur oluşur, kenarları ise kabarmış gibi, yüksekte kalırdı.

Bu İslami cam ağırlıklarda karakteristik olarak, objenin arkasına ya da camın içine koyu renkli demir bir ayar pulu da konurdu. Tolere edilemeyecek farklılıkta ağırlığa sahip olan yanlış değerdeki ağırlıkların yasal olmayan yollardan piyasaya girmesini engellemek için bu ağırlıklar zaman kaybetmeden fırında tekrar eritilerek geri dönüştürülürdü.

Arapça yazılı Erken İslam dönemi cam sencesi (Env no: PMA 4302)

Arapça yazılı Erken İslam dönemi cam sencesi (Env no: PMA 4302)

Cam ağırlıklar Emevi, Abbasi, Eyyubi, Fatımi dönemlerinde kullanılmıştır. Tamamen Arap tarzı ilk cam ağırlıklar ise MS 692’de halife Abdülmelik tarafından çıkarıldı. Abbasiler döneminde sencelerin iki yüzüne de damga vurulmasına başlandı. Sikkenin bir yüzüne kelime-i tevhid, diğer yüzüne halife, vali, imam adları basılırdı.

Sence benzeri cam ağırlıklar, erken İslam öncesindeki dönemlerde de, Ptolemaios ve Bizans dönemlerinden itibaren kullanılıyordu. Satıcıların eksik mal vermelerinin önüne geçmek için, bunların üzerinde de damga, monogram ya da dönem imparator ya da valisinin portresi bulunurdu.

Suna ve İnan Kıraç Vakfı Anadolu Ağırlık ve Ölçüleri Koleksiyonumuz’la ilgili bir sonraki yazımızda da bu ağırlıkları anlatacağız. Takipte kalın!

Koleksiyonumuzdan eserlerin yer aldığı Anadolu Ağırlık ve Ölçüleri koleksiyon sergisini Pazartesi hariç her gün ziyaret edebilirsiniz! Detaylı bilgi için tıklayınız!

Kaynakça:
Entwistle, Chris. 2016. “Bizans Cam Ağırlıkları”. Toplumsal Tarih 267 (Mart 2016): 51-55. (Çeviren: Pınar Gökçe – Oğuz Tekin)
Tekin, O., & Özdizbay, A. E. 2011. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Prehistorya Anabilim Dalı Sikke, Sence Ve Ağırlık Koleksiyonu. İstanbul: Ege Yayınları.

Yorum Yaz

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir