Bizans Cam Ağırlıkları

Silver coin weight. Byzantine. Middle of 6th century. Diamtere: 26 mm. Weight: 4,1 gr. Inv no: 2919. 

The figure of the dignitary in the center holds the handkerchief called mappa in his right hand. To the left of his face is a cross. Around the bust is the inscription ““+ ЄΠΙ  IωANNƔ ЄΠAPXS”.  The dignitary can be identified as Ioannos “the Cappadocian” who was Praetorian prefect of Oriens. it is likely that the weight was produced between 538 and 541.
Ağırlık, Bizans, Doğu Akdeniz, MS.6.yüzyıl - 7.yüzyıl ortası, Çap: 20 mm, Ağırlık: 3.55 g. Env no:2873 Turuncu renkli camdan yapılan ağırlığın ön yüzünde kabartma N (Nü) ve ters Gamma harfleri yer almaktadır.

Ağırlık, Bizans, Doğu Akdeniz, MS.6.yüzyıl – 7.yüzyıl ortası, Çap: 20 mm, Ağırlık: 3.55 g. Env no:2873
Turuncu renkli camdan yapılan ağırlığın ön yüzünde kabartma N (Nü) ve ters Gamma harfleri yer almaktadır.

Geçtiğimiz günlerde, 7. ila 14. yüzyıl arasında kullanılan İslami cam ağırlıklar “sence”lerden bahsetmiştik. Bu kez de Bizans döneminde kullanılan cam ağırlıkları ele alıyoruz!

İslami cam ağırlıklar olan sencelerden önce, Bizans’ta da cam ağırlıklar kullanılıyordu.

En sık görülen ağırlık çeşitleri arasında bir yazıyla çevrelenmiş vali (eparkhos) ya da imparator büstü betimli ağırlıkların yanında, üzerine bir kutu/blok ya da haç biçimli bir monogramın damgalandığı ağırlıklar bulunur. Suna ve İnan Kıraç Vakfı  Anadolu Ağırlık ve Ölçüleri Koleksiyonu‘ndaki eserlerden bir seçkiyle hazırladığımız bu yazıda, bu kategorilere ait  ağırlıkları görebilirsiniz.

Vali büstlü ağırlıklarda vali, yani eparkhos, genelde arena oyunlarında yarışların başlamasını işaret etmek için atılan mappa isimli bir keten mendili ya da bir asayı, ya da bazen ikisini de taşırken tasvir edilir.

Gümüş sikke ağırlığı, Bizans, MS 6. Yüzyılın ilk yarısı. Çap: 26 mm, Ağırlık: 4.100 g. Inv no: 2919.  Ortada görülen figür sağ elinde mappa adı verilen mendili tutmaktadır. Yüzünün sol yanında ise bir haç bulunur. Büstün çevresinde “+ ЄΠΙ  IωANNƔ ЄΠAPXS “ yazmaktadır. Figür Doğu illeri valisi Kapadokyalı Ioannos olarak tanımlanabilir. Büyük ihtimalle MS 538-541 yılları arasında üretilmiştir.

Gümüş sikke ağırlığı, Bizans, MS 6. Yüzyılın ilk yarısı. Çap: 26 mm, Ağırlık: 4.100 g. Inv no: 2919.
Ortada görülen figür sağ elinde mappa adı verilen mendili tutmaktadır. Yüzünün sol yanında ise bir haç bulunur. Büstün çevresinde “+ ЄΠΙ IωANNƔ ЄΠAPXS “ yazmaktadır. Figür Doğu illeri valisi Kapadokyalı Ioannos olarak tanımlanabilir. Büyük ihtimalle MS 538-541 yılları arasında üretilmiştir.

Gümüş sikke ağırlığı, Bizans, MS 7. Yüzyıl. Çap: 15.5 mm. Ağırlık: 0,95 g. Env no: 2849. Açık mavi-yeşil renkli cam ağırlıkta ortada görülen figür sağ elinde mappa isimli mendili tutmaktadır. Figürün çevresindeki yazıda HCVXIOV yazar. Bunun okunuşu olan Hesychios ismi çok nadirdir ve bu isimde bir valiye rastlanmamıştır.

Gümüş sikke ağırlığı, Bizans, MS 7. Yüzyıl. Çap: 15.5 mm. Ağırlık: 0,95 g. Env no: 2849.
Açık mavi-yeşil renkli cam ağırlıkta ortada görülen figür sağ elinde mappa isimli mendili tutmaktadır. Figürün çevresindeki yazıda HCVXIOV yazar. Bunun okunuşu olan Hesychios ismi çok nadirdir ve bu isimde bir valiye rastlanmamıştır.

İmparator ağırlıklarında ise yazı ve monogramların eşlik ettiği bir veya daha fazla hale vardır. Nadiren diadem ya da taç gibi takılar fark edilir. İmparator büstünün kullanılması ağırlığın devlet garantisinde olduğunu gösterir.

Kurşun ve bronzun aksine korozyona uğramaması, ve eğer ağırlıkları değiştirilirse bu değişikliğin metallere göre daha kolay saptanması, cam ağırlıkları Bizans’ta da tercih edilir kılmıştır.

Yapılan çalışmalar, Bizans’ta yirmiden fazla ikonografik karakterli cam ağırlık olduğunu ortaya çıkarmıştır. Bu ağırlıklar sayesinde imparatorların hükümdarlık dönemleri ve başkentteki valilerin görev süresi bilinebiliyor ve göreceli olarak tarihlendirme yapmak daha kolay olabiliyordu.

Altın sikke ağırlığı, Bizans, 6. yüzyılın başı. Çap 26 mm, Ağırlık: 4.45 g. Env no:2862  Koyu mavi renkli ağırlığın ortasında bulunan figür, sağ elinde mappa adı verilen mendili tutar. Sol koldan geriye kalanlar, onun da sağ kol gibi yukarı kaldırılmış olduğunu gösterir. Büyük ihtimalle sol elde bir asa bulunuyordu. Büstün etrafında ΔHMOCΘЄNƔ yazılıdır. Figür bu yazı sayesinde Doğu illeri valisi olan Flavius Ieodorus Petrus Demosthenes olarak tanımlanabilir. Demosthenes bir sure de Konstantinopolis valiliği yapmıştır.

Altın sikke ağırlığı, Bizans, 6. yüzyılın başı. Çap 26 mm, Ağırlık: 4.45 g. Env no:2862
Koyu mavi renkli ağırlığın ortasında bulunan figür, sağ elinde mappa adı verilen mendili tutar. Sol koldan geriye kalanlar, onun da sağ kol gibi yukarı kaldırılmış olduğunu gösterir. Büyük ihtimalle sol elde bir asa bulunuyordu. Büstün etrafında ΔHMOCΘЄNƔ yazılıdır. Figür bu yazı sayesinde Doğu illeri valisi olan Flavius Ieodorus Petrus Demosthenes olarak tanımlanabilir. Demosthenes bir sure de Konstantinopolis valiliği yapmıştır.

Bizans cam ağırlıkları genellikle disk şeklindeydi. Bu ağırlıklar, darp yetkisini taşıyan Konstantinopolis ve diğer önemli kent merkezlerinin valilerine ait monogramlar, ya da Yunanca yazıyla çevrelenmiş büstlerle damgalanmıştı.

Camlarda yarı-saydam renkler çoğunlukla bulunsa da, mavi ve yeşil tonları ağır basıyordu, bunlar da demir ve kobalt oksitlerle sağlanıyordu.

Altın sikke ağırlığı, Bizans, MS 6.yüzyıl ortası-7.yüzyıl, Çap: 25 mm., Ağırlık: 3,65 g. Env no: 2920. Açık yeşil camdan ağırlığın üstünde haç formlu monogram bulunur. Monogram MEΓEΘIƔ olarak okunabilir.

Altın sikke ağırlığı, Bizans, MS 6.yüzyıl ortası-7.yüzyıl, Çap: 25 mm., Ağırlık: 3,65 g. Env no: 2920.
Açık yeşil camdan ağırlığın üstünde haç formlu monogram bulunur. Monogram MEΓEΘIƔ olarak okunabilir.

Altın  sikke ağırlığı, Bizans, MS 7. Yüzyıl. Çap: 23 mm. Ağırılk: 4.05 g. Env no: 2856.  Koyu mavi renkli camdan yapılmış, yarısaydam ağırlığın yüzeyinde yer alan haç formlu monogramın her bir kolu ucunda harfler vardır. Bu harfler VPATIOV ya da OPTATOV olarak okunabilir.

Altın sikke ağırlığı, Bizans, MS 7. Yüzyıl. Çap: 23 mm. Ağırılk: 4.05 g. Env no: 2856.
Koyu mavi renkli camdan yapılmış, yarısaydam ağırlığın yüzeyinde yer alan haç formlu monogramın her bir kolu ucunda harfler vardır. Bu harfler VPATIOV ya da OPTATOV olarak okunabilir.

 

Bizans cam ağırlıkları sıklıkla, işlevleri konusunda çok az şüpheye yol açan arkeolojik kontekstlerde bulunmuştur.  Macaristan’daki Kunszenmarton mezarlığında Bizans cam ağırlıkları, kefeli bir terazi ve birçok metal ağırlıkla birlikte bulunmuştur.

Aynı şekilde Manisa’daki Sardes Antik Kenti’nde 19 dükkanlık bir kompleksin ve batı banliyösündeki bir konutun içinde de cam ağırlıklar, bronz ağırlıklarla birlikte bulunmuştu. Konutun bir odasında yapılan ağırlıklar keşfi aynı zamanda, münferit bir arkeolojik kontekste bulunan en büyük Bizans ağırlıkları keşfidir.

Kaynakça:
Entwistle, Chris. 2016. “Bizans Cam Ağırlıkları”. Toplumsal Tarih 267 (Mart 2016): 51-55. (Çeviren: Pınar Gökçe – Oğuz Tekin)
  • Gold coin weight. Byzantine. 7th century. Diameter: 16.5 mm. Weight: 1,45 g. Inv no: 1536.  
Dark-blue coloured round weight with a central impression of an anonymous dignitary. Quite a large number of such weights are known, with slightly different portraits. Marcel Jungfleisch and Paul Balog stated that these weights, which they collected mainly from Egypt, belong to the transformation period from the Byzantine Empire to the early Islamic State. A more recently found weight from Monastiraki Katalimata shows that these weights were used in the Byzantine Empire, too.
Koyu mavi renkli ağırlığın üstünde bilinmeyen bir figür bulunur. Buna benzer birçok ağırlıkta farklı portreler görülmüştür. Marcel Jungfleisch ve Paul Balog genellikle Mısır’da buldukları bu ağırlıkların, Bizans’tan erken İslami döneme geçiş döneminde kullanıldığını düşünmüştür. Fakat Monastiraki Katalimata’da bulunan daha yeni bir örnek, bu ağırlıkların Bizans İmparatorluğu’nda da kullanıldığını gösterir.
  • Coin weight. Byzantine. 6th- 7th century. Diameter: 23 mm. Weight: 3,40 g. Inv no: 482. 
Opaque black-colored weight with brownish red streaks. The monogram on it could be resolved as OPVAIOV. Based on the value of the weight, it is believed to date from the reign of Justin II to Heraclius.

Koleksiyonumuzdan eserlerin yer aldığı Anadolu Ağırlık ve Ölçüleri koleksiyon sergisini Pazartesi hariç her gün ziyaret edebilirsiniz! Detaylı bilgi için tıklayınız!

Yorum Yaz

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir